ประวัติศาสตร์ชุมชน

บ้านแม่สาน้อย เป็นชุมชนชาวม้งขนาดเล็กแห่งหนึ่งที่ตั้งอยู่ท่ามกลางเทือกเขาสูงตระหง่านในอำเภอแม่ริม คาดว่าก่อตั้งขึ้นอย่างเป็นทางการเมื่อประมาณ พ.ศ. 2516-2520 เป็นหมู่บ้านของกลุ่มชาติพันธุ์ม้งที่อพยพมาจาก 3 พื้นที่ คือ บ้านละอูบ อำเภอแม่ลาน้อย จังหวัดแม่ฮ่องสอน บ้านวัดจันทร์ อำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ และอำเภอแม่สะเรียง จังหวัดแม่ฮ่องสอน โดยเริ่มแรกเข้ามาตั้งถิ่นฐานบริเวณสันดอยบ้านแม่สาเก่า (ปางขมุ) ก่อน แต่เนื่องจากสันดอยบ้านแม่สาเก่ามีน้ำไม่เพียงพอต่อการทำเกษตรกรรม จึงย้ายมาอยู่ที่บ้านแม่สาน้อยแทน ประชากรชาวม้งที่อาศัยอยู่ในพื้นที่ประกอบด้วย ม้งน้ำเงิน (ม้งลาย) และม้งขาว

ม้ง (Hmong) เป็นชื่อเรียกกลุ่มชาติพันธุ์ที่อาศัยอยู่บริเวณภาคตะวันตกเฉียงใต้ของประเทศจีน ส่วนแถบทางภาคเหนือของหลาย ๆ ประเทศในทวีปเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ คําว่า “เมี้ยว” ถูกพบในเอกสารที่มีความเก่าแก่ที่สุดของประเทศจีน ในยุคสมัยของจักรพรรดิชุน โดยเรียกกันว่า “เมี้ยว-หมิน” (Miao-min) แปลว่า ประชาชนม้ง “ยู-เมี้ยว” (Yu-Miao) แปลว่า ชาวม้ง และ “ชาน-เมี้ยว” (San-Miao) แปลว่า ม้งหลายกลุ่ม โดยจะตั้งถิ่นฐานอยู่บริเวณตอนกลางของที่ราบลุ่ม “แยงซี” โดยบรรพบุรุษของชาวม้งในยุคแรกจะอาศัยอยู่ในประเทศพม่าก่อนที่จะ เดินทางมายังประเทศไทย ซึ่งชาวม้งบางส่วนก็อพยพมาจากบริเวณชายแดนของพม่าเข้าสู่อําเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ ต่อมาก็กระจายตัวไปตามพื้นที่ต่าง ๆ เพื่อตั้งถิ่นฐานทั้งบ้านป่าคา บ้านปางขมุ บ้านแม่สาเก่า ตั้งแต่ก่อน พ.ศ.2580 แต่เนื่องจากมีชาวจีนฮ่ออาศัยอยู่ด้วยและเกิดการปราบปรามยาเสพติด (ฝิ่น) อย่างหนักจากรัฐบาลจึงย้ายที่อยู่อาศัยใหม่มารวมตัวกัน ที่บ้านปางขมุ (บ้านแม่สาเก่า) ในปี พ.ศ. 2508 ชาวบ้านได้ย้ายลงมาอาศัยอยู่รวมกันตั้งขึ้นเป็นหมู่บ้านแม่สาใหม่ หมู่ที่6 จนมีประชากรเพิ่มมากขึ้นเรื่อย จึงขอแยกจากหมู่ที่ 6 ตั้งเป็นหมู่บ้านแม่สาน้อย หมู่ที่10 ตำบลโป่งแยง อย่างเป็นทางการ เมื่อวันที่7 พฤศจิกายน 2547 และได้แต่งตั้ง นายวิชัย ภูสิริพัฒนานนท์ เป็นผู้ใหญ่บ้าน

อาณาเขตติดต่อ

• ทิศเหนือ ติดต่อกับ อำเภอแม่แตง
• ทิศตะวันออก ติดต่อกับ อำเภอสันทราย
• ทิศใต้ ติดต่อกับ อำเภอเมืองเชียงใหม่ และอำเภอหางดง
• ทิศตะวันตก ติดต่อกับ อำเภอสะเมิง

ลักษณะภูมิประเทศ

บ้านแม่สาน้อย เป็นส่วนหนึ่งของตำบลโป่งแยงซึ่งมีลักษณะทางกายภาพทั่วไปเป็นภูเขา บางส่วนเป็นที่ราบและที่ราบเชิงเขา และยังมีพื้นที่บางส่วนอยู่ในเขตความรับผิดชอบของอุทยานแห่งชาติดอยสุเทพ-ปุย บ้านแม่สาน้อยมีพื้นที่ส่วนใหญ่เหมาะแก่การทำเกษตรกรรม เนื่องจากทรัพยากรธรรมชาติในพื้นที่ค่อนข้างอุดมสมบูรณ์ มีสภาพอากาศหนาวเย็นเกือบตลอดทั้งปี ผลผลิตทางการเกษตรที่สำคัญ คือ ลิ้นจี่ พริกหวาน ดอกกุหลาบ และสตรอว์เบอร์รี ฯลฯ มีแหล่งน้ำที่สำคัญ คือ ลำน้ำแม่สาน้อย

สถิติประชากรทางการทะเบียนราษฎร (รายเดือน) สำนักบริหารการทะเบียน กรมการปกครอง รายงานจำนวนประชากรหมู่ที่ 10 บ้านแม่สาน้อย ตำบลโป่งแยง อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ มีจำนวนประชากรทั้งสิ้น 1,039 คน โดยแยกเป็นประชากรชาย 537 คน ประชากรหญิง 502 คน จำนวนครัวเรือนทั้งสิ้น 186 ครัวเรือน (ข้อมูลเดือนธันวาคม 2566) ประชากรในชุมชน คือ ชาวม้ง ที่มีทั้งม้งน้ำเงินและม้งขาวอาศัยอยู่ร่วมกัน

-

โครงสร้างทางสังคม: องค์กรชุมชนและกลุ่มอาชีพ

ชาวบ้านแม่สาน้อยส่วนใหญ่ประกอบอาชีพเกษตรกรรม พืชเศรษฐกิจที่สำคัญ คือ ลิ้นจี่ โดยบ้านแม่สาน้อยมีพื้นที่เพาะปลูกลิ้นจี่และพืชผักคิดเป็นร้อยละ 52.08 และ 56.84 ตามลำดับ โดยผลิตผลของลิ้นจี่และพืชผักสามารถสร้างรายได้ประมาณ 50,000-100,000 บาท นอกจากนี้ ยังมีการปลูกส้มเขียวหวาน อะโวคาโด และสตรอว์เบอร์รี ซึ่งก็สามารถสร้างรายได้แก่ชาวบ้านได้เช่นเดียวกัน

ขณะเดียวกันงานหัตถกรรมก็เป็นอีกอาชีพที่สร้างรายได้แก่ชาวบ้านแม่สาน้อยไม่ยิ่งหย่อนไปกว่าเกษตรกรรม อาทิ การทำห่วงคอ การทอผ้าใยกัญชง ฯลฯ ชาวม้งบ้านแม่สาน้อยได้สืบทอดวัฒนธรรมการทอผ้าใยกัญชงมาจากบรรพบุรุษ และได้นํามาพัฒนาปรับปรุงให้สามารถสร้างรายได้ให้กับคนในชุมชน ซึ่งจะต้องผ่านการเรียนรู้ ฝึกฝนจนเกิดความชํานาญกว่าจะสามารถทอผ้าใยกัญชงขึ้นมาได้ อย่างไรก็ตาม ปัจจุบันเริ่มมีการใช้เครื่องจักรในการปั๊มลายลงบนผ้า จากนั้นนําไปสร้างสรรค์เป็นลวดลายที่มีความทันสมัยมากยิ่งขึ้น และส่งขายทั้งแบบขายปลีกและขายส่งทั่วจังหวัดเชียงใหม่ โดยคุณสมบัติของผ้าใยกัญชงบ้านแม่สาน้อย คือ จะค่อนข้างหนา เมื่อทอเสร็จแล้วจะมีขนาดประมาณ 40 x 60 นิ้ว หากเป็นผ้าฝ้ายดิบราคาจะอยู่ที่ประมาณ 300-400 บาท แต่ถ้าเป็นผ้าใยกัญชงราคาจะอยู่ที่หลักพันเป็นส่วนใหญ่ ซึ่งปัจจุบันอุตสาหกรรมครัวเรือนการทอผ้าใยกัญชงของชาวบ้านแม่สาน้อยเติบโตจนสามารถจดทะเบียนเป็นรัฐวิสาหกิจชุมชน ภายใต้ชื่อ กลุ่มวิสาหกิจชุมชนดาวม่าง งานผ้าใยกัญชง ได้สำเร็จ

นอกจากนี้ ปัจจุบัน บ้านแม่สาน้อยยังได้มีการจัดการการท่องเที่ยวชุมชน มีการสร้างที่พักโฮมสเตย์หลายหลังเพื่อรับรองนักท่องเที่ยว ให้นักท่องเที่ยวได้เข้ามาใกล้ชิดโดยไม่เบียดเบียนวิถีชีวิตของชาวบ้าน โดยโฮมสเตย์ที่สร้างขึ้นเป็นโฮมสเตย์เล็ก ๆ ของชาวบ้านที่ถูกโอบล้อมด้วยธรรมชาติ ทัศนียภาพด้านหลังเป็นภูเขาสูงตระหง่าน ทะเลหมอกงดงาม และพื้นที่

ทางการเกษตรของชาวบ้าน อีกทั้งยังมีกิจกรรมการท่องเที่ยวให้เลือกทำ เช่น เดินป่า ระยะใกล้ ชมวิวพระอาทิตย์ตก โดยมีมัคคุเทศก์หรือไกด์ท้องถิ่นเป็นผู้นำทาง ซึ่งชาวบ้านจะมีรายได้จากการให้บริการนี้ด้วย อนึ่ง ยังมีกิจกรรมชมเลือกซื้อผลิตภัณฑ์ใยกัญชง workshop รวมถึงการเก็บสตรอว์เบอร์รีสดจากสวน ซึ่งรายได้จากการท่องเที่ยวนี้ นับเป็นแหล่งรายได้และแหล่งอาชีพใหม่ที่เกิดขึ้นในชุมชนบ้านแม่สาน้อย

กลุ่มวิสาหกิจชุมชนดาวม่าง งานผ้าใยกัญชง

วิสาหกิจชุมชนดาวม่าง งานผ้าใยกัญชง ตั้งอยู่ที่บ้านแม่สาน้อย หมู่ที่ 10 ตําบลโป่งแยง อําเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่ โดยมีนางธัญพร ถนอมวรกุล เป็นประธานกลุ่ม ซึ่งเป็นแสดงให้เห็นถึงความร่วมมือร่วมใจกันของคนในชุมชนในการนําเอาภูมิปัญญาและวัฒนธรรมที่สืบทอดมาอย่างยาวนานจากบรรพบุรุษมาก่อให้เกิดเป็นองค์ความรู้ที่สามารถสร้างชื่อเสียง และรายได้ให้กับคนในชุมชน อีกทั้งยังทําให้เส้นใยกัญชงซึ่งถือเป็นอัตลักษณ์อันโดดเด่นของชาวม้งบ้านแม่สาน้อยให้กลายเป็นที่ต้องการเพิ่มมากขึ้น นอกจากนี้ ยังได้เปิดเป็นโรงเรียนสอนให้กับผู้ที่มีความสนใจที่ต้องการจะศึกษาถึงวิธีการทอและการวาดลวดลายบนผืนผ้าด้วย